Bence insanın belli bir yaştan sonra öğrendiği en önemli şeylerden biri, hayatın sadece yeni şeyler kazanarak değil, bazı yükleri bırakarak da güzelleştiği. Çocukken bize öğretilen birçok kural var. Aileye sırt dönülmez, eski dostlar bırakılmaz, iş ne kadar zorlasa da sabredilir, herkesle iyi geçinmeye çalışılır. Bunlar ilk duyulduğunda kulağa doğru geliyor. Zaten yıllarca da sorgulamıyoruz. Sonra bir gün fark ediyoruz ki bazı doğrular, yanlış insanların elinde bizim aleyhimize çalışan kurallara dönüşmüş. En çok da "mecburiyet" duygusu yoruyor insanı. Bir akrabaya sadece akraba olduğu için, bir insana yıllardır tanıdığın için ya da sırf çevren öyle bekliyor diye katlanman gerektiğine inandırılıyorsun. Oysa ilişkileri ayakta tutan şey kan bağı, eski fotoğraflar ya da insanların sana biçtiği roller değil; karşılıklı saygı. Saygının olmadığı yerde geriye sadece alışkanlık kalıyor. Alışkanlık ise çoğu zaman sevgi kılığına girmiş bir konfor alanı. İnsan bazen en yakınından daha çok kırılıyor. Çünkü beklentiyi de en yakınına kuruyor. Sadece işi düştüğünde arayan, sen konuşurken seni gerçekten dinlemeyen, başarını küçümseyip hatanı büyüten insanlar hayatında yer tutmaya devam ediyor. Bunun tek sebebi "biz aileyiz" cümlesi olabiliyor. Oysa aile olmak, birbirini tüketme hakkı vermiyor. Kan bağı aynı kökten geldiğini gösterir; aynı değeri taşıdığını değil.
Bir de herkesi memnun etmeye çalışma meselesi var. Galiba en pahalı alışkanlık bu. Kırılmasın diye susuyorsun, yanlış anlaşılmayayım diye açıklama yapıyorsun, ayıp olmasın diye istemediğin şeylere evet diyorsun. Sonra dönüp bakınca fark ediyorsun ki herkesi biraz rahatlatırken en çok kendini yoruyorsun. Sınır koymanın bencillik olmadığını anlamak için bazen yıllar gerekiyor. Oysa "hayır" demek çoğu zaman karşındakini reddetmek değil, kendini unutmamayı seçmek. Bir de toplumun görünmez baskıları var. İnsanlar çoğu zaman seni olduğun gibi kabul etmek yerine, senden bekledikleri kişi olmanı istiyor. Evlenmen için bir yaş belirliyorlar, çocuk sahibi olman için bir takvim çiziyorlar, ne giymen gerektiğinden nasıl yaşaman gerektiğine kadar fikrini sormadan hayatına müdahil oluyorlar. Başkalarının beklentilerini karşılamak için yaşadıkça, kendi sesini duymak zorlaşıyor.
Belki de yetişkinlik, insanları hayatına almak kadar kimleri artık taşımayacağını öğrenmek. Her vedanın kavga olması gerekmiyor. Bazı ilişkiler sessizce biter; çünkü konuşacak bir şey kalmaz. Bazı mesafeler öfkeyle değil, huzur arayışıyla konur. Ve bunun için kimseye uzun uzun hesap vermek zorunda değilsin.
Sanırım artık vazgeçmemiz gereken şey tam da bu: Bize iyi gelmeyen insanları, ortamları ve alışkanlıkları sırf üzerlerinde "akraba", "eski dost", "ayıp olur" ya da "el âlem ne der" etiketi var diye taşımaya devam etmek. Hayat zaten yeterince ağır. Bir de başkalarının bize ait olmayan yüklerini omuzlamak, olgunluk değil; kendini ihmal etmenin en sessiz hali.

"İnsan fakirken ahlakı sorgulanamaz. Durumu olmadığı için evinden çıkmayan, âlemlere düşmeyen, eşini aldatmayan, “Allah büyük” deyip kaderine razı olanın gerçek karakteri, parayı bulunca ortaya çıkar. İnsan kadere yoksulken inanır, zenginken değil.

Özünü kaybettikten, karakterini çizdirdikten sonra…

ZENGİN OLSAN NE YAZAR ULAN!"

Bu durum sadece bireysel hayatta değil, kalabalık ailelerde de kendini gösterir. Ailenin en büyüğü, en tecrübelisi veya en haklısı olmak her zaman söz sahibi olmak anlamına gelmez. Çünkü bazı ailelerde parası olanın sözü, haklı olanın sözünden daha ağır basar. Fakir olan aile büyüğü bile olsa, doğruyu söylese bile ekonomik gücü olanın karşısında geri plana itilir. Parası olan, haklı olmaktan bağımsız olarak kendisine bir otorite alanı oluşturur. Daha kötüsü, paranın sadece sözü değil, ayıbı da büyüleyebilmesidir. İnsanların yaptığı kabahatler, yanlışlar, hatta yıllarca konuşulabilecek kadar büyük ayıplar bile para sayesinde bir süreliğine örtülebilir. “O da bizim ailemiz”, “şimdi sırası değil”, “aman huzur bozulmasın” denilir. Aslında huzur değil, güç dengesi korunur. Çünkü paranın karşısında susmak, çoğu zaman ahlaki bir tercih değil, çıkar hesabıdır. Bu düzen bir süre hiç sırıtmayabilir. Herkes yerini bilir, kimsenin sesi fazla çıkmaz. Ta ki güç dengeleri değişene kadar. Para azalır, makam gider, insanlar değişir veya dün sesi çıkmayan biri bugün güç kazanır. İşte o zaman yıllarca üzeri örtülen ne varsa birer birer ortaya dökülür. Kimin gerçekten saygı gördüğü, kimin sadece parası olduğu için dinlendiği, kimin karakter sahibi olduğu o zaman anlaşılır.
Belki de bu coğrafyanın en acı ahlaki özelliklerinden biri budur: İnsanları karakterleriyle değil, sahip oldukları güçle değerlendirmek. Fakirken söylediği sözün bir değeri yoktur; zenginleşince aynı sözün herkes tarafından dinlenmesi beklenir. Fakirken yaptığı hata büyütülür, zenginken yaptığı hata mazur görülür. Fakirken ahlak öğretilir, zenginken ahlakın kuralları esnetilir. Oysa insanın gerçek karakteri sahip olduklarıyla değil, sahip olduklarına rağmen nasıl davrandığıyla anlaşılır. Paranın, makamın ve gücün olmadığı yerde iyi insan olmak kolaydır. Asıl mesele, bütün kapılar açıldığında aynı insan kalabilmektir. Çünkü para insanı değiştirmez; çoğu zaman içinde ne varsa onu görünür hâle getirir. Kibirliysen kibrini, bencilsen bencilliğini, ahlaksızsan ahlaksızlığını büyütür. Karakterliysen de karakterini değiştirmez.
Özünü kaybettikten, karakterini paraya ve güce teslim ettikten sonra…

İstanbul, aslında kendi içinde birçok şehri barındırıyor. "Ruhu giderek kayboluyor" deniyor ama sürekli değişen bir şehirde değişmeyen bir ruh aramak ne kadar mümkün, emin değilim.
İstanbul'un dışına çıktığımızda ise hepimiz aynı şeyi hissediyoruz: O devasa ritim bir anda kesiliyor. İlk birkaç gün huzur veren o yavaşlık, bir haftanın sonunda yerini alışılmış bir düzene bırakıyor.
Çünkü dışarıdan kusursuz görünen o küçük şehirlerin de bir ilüzyonu var. Seçenekler çoğu zaman aynı; deniz, kum, güneş, orman, dağ ve düşük nüfus...
Oysa zaman aslında yavaşlamıyor. Sadece kendini tekrar ediyor. Tekdüze bir sessizlik de ruhu her zaman dinlendirmiyor; bazen onu usulca uyuşturuyor.
Tam da bu yüzden İstanbul farklı. Her yavaşlama ihtiyacına başka bir sahne kuruyor. Bir gün yüzyıllık bir sokağın gölgesinde yürüyebilir, ertesi sabah Boğaz kıyısında nefes alabilir, canın isterse Adalar'a giden bir vapura atlayabilirsin. Aynı şehir, her defasında bambaşka bir kaçış sunuyor.
Belki de asıl maharet, hiçbir şeyin olmadığı bir yerde yavaşlayabilmek değil; her şeyin büyük bir hızla aktığı bir şehirde, kendi yavaşlığını yaratabilmek.

İstemem Eksik Olsun!

Fakat, şarkı söylemek, gülmek, dalmak hülyaya,

Yapayalnız, ama hür, seyahat etmek aya,

Gören gözü, çınlayan sesi olmak ve canı

İsteyince şapkayı ters giymek, karışanı

Olmamak.

Zaman durdurulamaz; hızı değiştirilemez. O, sürekliliğin ve sonsuzluğun kendisidir. İnsan ise kendi bilinciyle zamanı etkileyebilir. Her şey, zamanı bilinçli olarak fark etmeye dayanır.
Hayat aslında üç kez, üç farklı katmanda yaşanır: sırasında, sonrasında ve anlatıldığında. Yaşadım, düşündüm ve anlattım.
Peki, durdurulamayan ve hızı değiştirilemeyen zaman, bilinç sayesinde nasıl hızlanır, nasıl yavaşlar ve nasıl uzarmış gibi hissedilir?

İnsanın kendini dışarıya hep en iyi hâliyle gösterme çabası bana hep garip geliyor. Sanki olduğumuz kişi yetmiyormuş gibi... Biraz daha fit görünmeye çalışıyoruz, biraz daha mutlu, biraz daha başarılı. Fiziksel hâlimizi de saklıyoruz, zihnimizi de. Belki bunun adı ego, belki kabul görmek istemek, belki de sadece başkalarının gözünde daha değerli olma isteği. Oysa insanın kendisiyle barışık olması ne kadar büyük bir özgürlük. Aynaya baktığında kusurlarını görmek ama onları dert etmemek. Gerekirse kendisiyle dalga geçebilmek. Kimse için rol yapmamak. Başkalarının beğeneceği bir karaktere dönüşmeye çalışmamak.

Düşünsene... Sabah uyandığında ilk aklına gelen şey "Bugün ne giysem?" olmasa. Giydiğinin kimsenin umurunda olmadığını bilsen. Sevdiklerin yeni bir şey aldığında, güzel bir yere gittiğinde ya da güzel bir hayat yaşadığında, "Onda var, bende de olmalı." diye içten içe yarışa girmesen. Sadece onlar adına mutlu olabilsen. Aslında bunlar insan olmanın en doğal hâli değil mi? En kolayı bu gibi geliyor bana. Ama nedense hep en zorunu seçiyoruz. Sürekli bir şeyleri ispat etmeye çalışıyoruz. Gösterişin içinde kayboluyoruz. Başkalarının gözünden kendimizi değerli hissetmeye çalışırken, kendi gözümüzden uzaklaşıyoruz.

Belki de gerçek zenginlik, daha fazlasına sahip olmak değil; sahip olduklarınla huzurlu olabilmek. Gerçek özgüven de kusursuz görünmek değil, kusurlarınla yaşamayı öğrenmek. İnsan başkaları için yaşamayı bıraktığında, belki de ilk defa gerçekten yaşamaya başlıyor.

Kendimiz olmak bu kadar kolayken, neden hep başka biri olmaya çalışıyoruz?

Son yıllarda çalışma hayatı büyük ölçüde değişti. Artık iş, ofisten çıktığımızda geride kalmıyor; telefonumuzda, bilgisayarımızda ve zihnimizde bizimle birlikte yaşamaya devam ediyor. Teknoloji işleri hızlandırdı ama aynı zamanda mesaiyi de görünmez hâle getirdi. Gün içinde onlarca toplantı, yüzlerce mesaj ve bitmeyen bildirim arasında fiziksel olarak değil, zihinsel olarak yoruluyoruz. Dışarıdan bakıldığında her şey yolunda görünüyor; hedefler tamamlanıyor, raporlar hazırlanıyor. Oysa insan, fark etmeden kendi sınırlarını biraz daha zorluyor.

Belki de bu yüzden kendimize küçük kaçışlar arıyoruz; bir hobi edinmeye, yeni bir şey öğrenmeye, hayatın yalnızca işten ibaret olmadığını hatırlamaya çalışıyoruz. Fakat bu kez de yaşadığımız ülkenin ekonomik ve toplumsal gerçekleriyle yüzleşiyoruz. Zamanın yetmediği yerde imkânlar da tükeniyor; isteklerin yerini hesaplar alıyor. Böylece ait olma duygusu biraz daha zayıflıyor, geleceğe duyulan güven biraz daha aşınıyor ve adalet hissi her geçen gün biraz daha uzaklaşıyor. Ben hâlâ teknolojinin hayatı kolaylaştırdığına inanıyorum. Dijitalleşmeye karşı değilim. Ancak insanın yalnızca üreten bir makine olmadığını da unutmamamız gerekiyor. Verimlilik kadar nefes almaya, sürekli bağlantıda kalmak kadar gerektiğinde bağlantıyı kesebilmeye ve çalışmak kadar yaşamaya da ihtiyacımız var. Belki de asıl mesele teknoloji değil; onu nasıl bir çalışma kültürünün parçası hâline getirdiğimiz. Çünkü bazen hissettiğimiz yorgunluk, yalnızca dinlenme eksikliğinden değil, insanı merkeze almayan bir düzenin doğal sonucundan kaynaklanıyor.

Bu yüzden bugün kendime sık sık şu soruyu soruyorum: Teknoloji bize gerçekten zaman mı kazandırdı, yoksa sadece daha fazla çalışabileceğimiz yeni alanlar mı açtı?

Hayatımızda değişkenler ne kadar azsa, yaşama sevincimizin, motivasyonumuzun ve güven duygumuzun daha sağlam olduğunu düşünüyoruz. Fakat zamanla anlarız ki aynı kalan her şey, bir süre sonra bizi de aynı bırakmaya başlar. Oysa değişim, ilk anda düzenimizi bozsa da çoğu zaman ruhumuza yeni pencereler açar. Belki de hayatın en güzel sürprizleri, planlarımızın dışına çıkan yollarda saklıdır.

Eskiden çekici bulduğumuz birçok şey bugün aynı etkiyi yaratmıyor.
Gizemli insanlar, ulaşılmaz tavırlar, karışık sinyaller, sürekli merak uyandıran davranışlar... Popüler kültür yıllarca bunların çekiciliğin temel unsurları olduğunu anlattı. Belki bir dönem gerçekten öyleydi. Ancak zamanla insanın öncelikleri değişiyor.
Bugün bana göre en çekici özellik yetkinlik.
Evet, kulağa çok romantik gelmeyebilir. Ama düşünün; verdiği sözü tutan, işini zamanında yapan, sorumluluk alan, sorun çıktığında çözüm üreten ve hayatını yönetebilen bir insan ne kadar değerli.
Çünkü yaşadığımız çağda herkes bir şey olmak istiyor, ama daha az insan bir şeyi gerçekten yapıyor. Herkes potansiyelinden bahsediyor, herkes görünür olmaya çalışıyor, herkes ilginç görünmek istiyor. Buna karşılık güven veren, sonuç üreten ve arkasında durduğu işleri tamamlayan insanlar giderek daha nadir hale geliyor.
Belki de bu yüzden artık en etkileyici insanlar, en çok konuşanlar değil; sessizce işini doğru yapanlar. Gösteriş yapmadan üretenler. "Yaparım" deyip gerçekten yapanlar.
İş hayatında da, dostluklarda da, ilişkilerde de aynı durum geçerli. Bir noktadan sonra insan, hayatına heyecan katacak birini değil; hayatını zorlaştırmayacak, gerektiğinde yanında olacak birini arıyor.
Sanırım çekiciliğin tanımı da tam burada değişiyor.
Çekicilik; kaos yaratmakta değil, kaosu yönetebilmekte saklı.
Ve belki de günümüz dünyasında gerçekten çekici olan şey; güven veren, sorumluluk alan ve hayatını yönetebilen biri olabilmek.

Hayat, aslında nefes alıp vermekten çok daha fazlası; gerçekten yaşadığını hissettiğin anlarda anlam kazanıyor. Bazen bir şeylere veda etmek zor geliyor ama her bitişin içinde yeni bir başlangıcın sessiz hazırlığı saklı. İnsan çoğu zaman acılarını görmezden gelerek iyileşeceğini sanıyor, oysa gerçek iyileşme, kaçmayı bırakıp olanı kabul ettiğinde başlıyor.

Kendimize karşı çoğu zaman başkalarına gösterdiğimiz anlayışı göstermiyoruz. Oysa hepimiz öğrenmeye, yanılmaya ve yeniden denemeye devam eden insanlarız. Hayatın açtığı yaralar yalnızca canımızı yakmıyor; aynı zamanda bizi büyüten, olgunlaştıran ve içeriye ışık sızdıran yerler haline geliyor.

Bazen de bize ait olmayan beklentilerin, sorumlulukların ve hayatların yükünü taşıyoruz. Halbuki insan, kendine ait olmayan bir hikâyenin kahramanı olmaya çalıştıkça yoruluyor. Sevmek önemli ama sevgi her şeyi olduğu gibi kabul etmek demek değil; gerektiğinde sınır çizebilmek de sevginin bir parçası.

Sonunda anlıyoruz ki hayatın birçok cevabı düşünerek değil, yaşayarak bulunuyor. Çünkü denemeden neyi yapabileceğimizi, yola çıkmadan da nereye varabileceğimizi hiçbir zaman bilemiyoruz.